Aviso:

[Pechar}



Palabras con Fondo (H): Outra vez a utopía

Humanos, demasiado humanos. Velaquí o noso destino e, de paso, a singular e insólita traxedia. Tamén o título dun libro pleno de lucidez que escribiu o vello Federico, Nietzsche, vintecinco anos antes do seu óbito anunciado con delirio e repetición. O texto contén seiscentos trinta e oito aforismos e un epílogo, ou ditirambo da loucura, composto por dous poemas breves (¡Honrade en min á estirpe dos tolos!). Neste libro tantas veces repasado aparece unha sentencia que eu non deixo de pronunciarme: O mellor autor é aquel que sente vergoña por se converter nun home de Letras. Desafortunado apotegma se o interpretamos na literalidade exacta dos seus sintagmas e desafortunada decisión, por tanto, esta de se converter conscientemente nun letrado. Os iletrados, sen dúbida, viven moito mellor. Acadan sen dificultade os pousos prístinos do gozo, a felicidade incluso. As letras afástannos do mundo, da xente, da verdade. Non debemos enganarnos: os escritores vivimos ignorando que a vida está noutro lugar, por tras do cristal que miramos mentres ficcionamos músicas coas palabras, aí, na alameda que contemplo mentres deixo que as teclas do ordenador acudan aos meus dedos, aí, lonxe, moi lonxe. Ademais, para qué negalo, as Letras ocupan actualmente unha situación marxinal e minimizada. Os escritores, digo eu a miúdo, somos os residuos da historia. Os protagonistas son outros: máis afables coa creación informatizada e teledirixida (televisionaria e televisionada) que este dous mil grava a diario nos nosos corazóns. Unha sociedade na que a miseria, a fame, a dor, as pateras, os outros (a outredade) ocupan un espacio anual nas galas de nadal ou nas programacións solidarias das cadeas repletas de famosos que alimentan a nosa doente curiosidade e, tamén, o noso desencanto. O mundo persegue a fama. E fama, nos nosos días, é sinónimo de estupidez (as excepcións son minoría). Os famosos ocupan varios subconxuntos dentro do conxunto xenérico da idiocia e as súas marxes. E elas e eles, tan correctos, con maquillado rostro relucente demandan pesetas pesetas máis pesetas para enviar aos miserables inadaptados aflixidos golpeados desnutridos aos que lles crece o ventre, de tanta fame, pobres. O individualismo é o oficio dos nosos días. A vocación do sistema que nos observa, big brother, fomentando a competencia e anulando a cooperación e as polisemias que tal voz convoca: colaboración, axuda, solidariedade, amparo, protección, fraternidade, xustiza... palabras.

O individualismo é o oficio dos nosos días. E esta breve reflexión que nestas liñas me propoño resulta un modo, fácil, de escribir variacións sobre a frase de Federico: O mellor autor é aquel que sente vergoña por se converter nun home de Letras. Vivimos por veces arredados da realidade. Os escritores, digo. E non sentimos vergoña. Distantes. Encabalgados na torre de marfil que guía as nosas poéticas. Distantes. Procurando a beleza nun mundo cada vez menos fermoso. Distantes. Sen embargo non serei eu quen defenda o compromiso como único modelo constructivo das diferentes obras literarias. Estou máis ben con Adorno, que afirmaba contundente: A auténtica obra de arte é capaz de transcender as coaccións da ideoloxía. Ou con Sartre: Na literatura comprometida, o compromiso non debe ocultar a literatura. Pero esta certeza non quere disimular o hábito engagé que debe marcar as existencias de todos aqueles conscientes de saber qué pasa. Os espectadores deste drama diario das desigualdades crecentes, da miseria e os seus arrabaldos, das condenas a morte con lugar de nacemento, da humillación. Os que non tapan os ollos. Os non imbéciles (O que non se decata é un imbécil. O que se decata e non actúa é un criminal... que dixo Bertolt Brecht en clarividente e arriscado xuízo). Ou vivimos permanentemente en pé de rebeldía, ansiando a revolución, incómodos coas circunstancias que nos tocou vivir, contestatarios e libertinos... ou non vivimos. A arte outorga sensibilidade a aquel ou aquela que a practica e, de paso, a aquel ou aquela que a goza e sofre, aqueles perturbados polos seus dedos de letras ou cor ou partitura ou formas ou misterios. Os que se entusiasman. Os que amamos a arte, amamos ao ser humano. E o ser humano, que tanto decepciona, debe ser obxecto de defensa perpetua e arriscada. E se tanto nos doe que as Humanidades ocupen lugar tanxencial nas disciplinas de estudio, máis nos debe doer que a Humanidade sufra. E se choramos escoitando a Mozart, máis debemos chorar percibindo os ruídos dos abismos da miseria. E se non reaccionamos, estamos mortos. E a nosa arte non vale nada. Nada.

O meu, nesta hora, é un grito. O de Munch invadindo esta páxina. Non me gusta a sociedade na que vivo, por iso intento cambiala. E sei que cada unha das miñas novelas, ou cada un dos poemas son inútiles. Pero a miña vida, non. Non é inútil, como a miña obra. Existe unha dimensión social no escritor. Esa dimensión non podemos esquecela. Porque é ela quen nos fai vivir e non as moitas páxinas que escribimos, no meu caso, con fanatismo e desmesura. Debemos reclamar un anaco de ceo nesta terra. Esta terra que só mira ao ceo para procurar noticias da eternidade, esa quimera. Ven agora á miña cabeza unha liña do xenial Augusto Monterroso, a quen lle chegou a gloria demasiado tarde, como a cotío sucede. Tito Monterroso olvidado dos manuais e das actualidades, afastado do ruído do éxito e os seus apoloxetas, varado na tormenta da lucidez e da palabra precisa, insigne, eximio, patriarca. O escribidor, Tito, dalgunha das brevidades máis fermosas e intelixentes que chegaron aos meus ollos e ao meu corazón. Verbigracia: <Hoy me siento bien, un Balzac; estoy terminando esta línea> (Fecundidad, Movimiento perpetuo). Cecais estoutra que agora decora o meu pensamento: <Lo único malo de irse al cielo es que allí el cielo no se ve> (La oveja negra y demás fábulas). O único malo de ir ao ceo é que alí o ceo non se ve. Ou o que resulta o mesmo: debemos habitar sempre no perpetuo desexo, a viaxe a Ítaca que con afán utópico poetizou Kavafis e que con talante épico, maxistral, edificou o turbulento Homero.

Hai moitos anos que elaborei un MANIFESTO EN CONTRA DOS MALOS TEMPOS, publicado en diversas ocasións, e ao que creo conveniente regresar nesta hora. Era só un intento de asumir a realidade de Ítaca. O desexo permanente de cambiar o mundo. A rebeldía como nación. Aquí queda... por se alguén puidese estar interesado en subscribilo.

Considerando que vivimos tempos difíciles. Considerando que a economía e a política, disciplinas próximas, escurecen coa súa pálida luz a arte, a invención e outros delirios. Considerando que o entusiasmo e a vehemencia e o exceso foron proscritos en nome da moderación, da mesura e da prudencia. Considerando que a razón ten fracasado por demostrarse francamente irrazonable e admitindo, tamén, o fracaso dos salvadores e tiranos e profetas. Considerando que en todas partes reina o desconcerto. Considerando o absurdo que resulta o avance espectacular da ciencia e da técnica e, por outro lado, o vergonzante aumento de persoas desocupadas en contra da súa vontade -"parados": carentes de movemento, terrible palabra-. Considerando que as "accións humanitarias" resultan inhumanas. Considerando que a dúbida e o escepticismo parecen o mellor modo de resistencia. Considerando que os cartos son o único Deus verdadeiro e que no seu nome todo serve, todo vale, todo ha de estar permitido. Considerando que a estupidez entra a diario polas paredes dos nosos cerebros indefensos. Considerando que os poderosos teñen máis poder cada xornada e os outros, humildes e modestos, ven pasar rápido e desventurado o tren da vida. Considerando que a incomunicación golpea incesante no medio de tantas e tantas palabras. Considerando que non somos demasiado afortunados e sen embargo non deixamos, insistentes, de buscar a felicidade. Considerando que a liberdade non goza de boa saúde, a pesar do abuso semántico. Considerando que os poetas -algúns poetas- secuestraron a poesía e xogan con ela como se fose un obxecto de culto que ninguén entende. Considerando que somos seres en tránsito.

Considerando estes e outros considerandos que non citamos, quen asina o presente, farto de tanta estafa, DECLARA:

Que a esperanza consiste en deixarse vencer pola mentira; polo soño: negar o evidente. Talvez a única realidade, a que existe, é imposible de ver cos ollos que xa perderon o brillo da inocencia.

Que son os homes e as mulleres os que inventaron a economía, e non ao revés. Polo tanto debemos poñela no seu lugar e invitala a comer só cando sexa necesario.

Que os gobernos non deben ser tan restrinxidos (a democracia, no fondo, é un asunto de proporcións). É dicir, propoño que se leve a cabo unha alternancia de responsabilidades: que cada semana manden cen persoas distintas e dispares, ata que consigan gobernar os tres millóns de habitantes do país. Agotada esta primeira fase han de repetirse as tandas. Outra alternativa: que non mande ninguén.

Que o paro se resolve coa triloxía que segue: traballar menos, cobrar menos -os que tanto cobran-, compartir máis.

Que todo o anterior, por utópico, parece unha bobería. Non o crean vostedes e recorden, fagan o favor, que só os que desexan todo, absolutamente todo, han de ter o privilexio de conseguir as cousas pequenas.

Que o gran "inimigo" é sempre o poder.

Que ela, a poesía, ten máis adversarios. O silencio, verbigracia. Por iso cómpre que os poetas acheguen os seus versos ata as institucións, organismos, entelequias administrativas, que teñen o deber de representarnos, de acollernos, talvez deste xeito derrotemos iso que chaman "cultura oficial" -que existe, seguro, aínda que ás veces non se ve-. Amén.

Que a vida remata, afortunadamente non somos eternos: pensar isto contribúe a que as persoas sexan mellores persoas.

Que non son un demagogo, que non quero selo. Os demagogos destrúen as utopías: non cren nelas.

Que, pese a todo, un está convencido de que os bos tempos están agardando, pacientes, á volta de calquera esquina e que, cecais por iso, convén non tirar a toalla.

Que non debemos crer en nada que sexa obrigatorio. A obrigación -libros de lectura, por exemplo- coarta e recorta a nosa liberdade (¿Por que non nos aprenden a ser libres?).

Que debemos rescatar o amor das cloacas.

Que o problema non é cambiar a televisión. O problema é cómo cambiar o mundo para que o mundo cambie a televisión.

Que penso, certamente, que non somos tan malas, tan malos.

Que non debemos pagar calquera prezo por conseguir un anaco de paraíso. Os paraísos, como a verdade, cambian cos anos.

Que estou disposto a combater para que a poesía sexa por fin liberada, sacada da furna de cristal onde algúns a agacharon. Porque debemos reencantarnos, reilusionarnos, reemocionarmos, revivirnos.

Que todo isto non o tería escrito se fose unha persoa razonable e equilibrada e comedida. Evidentemente, non pretendo tal gracia.

E para que así conste e, a ser posible, non surta ningún tipo de efecto oportuno ou inoportuno, asino o presente en Verín unha noite do mes de xuño de 1994. E bla, bla, bla...

Hoxe, seis anos despois, noutra noite de xuño, coas estrelas danzando entre a lúa e o castelo da miña tribo, hoxe, eu, iluso, sigo pensando o mesmo. Exactamente o mesmo. E non me arrepinto. Sigo procurando Ítaca entre a brétema negra deste dous mil cibernético e insolidario. E invito aos que puideran ler estas poucas liñas a practicar tal invirtude. A converterse en apoloxetas dos soños, das palabras inútiles, da fraternidade. Fágoo coa vehemencia que me define, que me defende. Practicar a solidariedade lonxe do eslogan, da fórmula fácil, das modas. A solidariedade como hábito. Cecais deste modo estea máis próxima a illa de Ítaca, tantas e tantas e tantas veces soñada.


Xosé Carlos Caneiro

 

Palabras con Fondo (H): Outra vez a utopía